Kościół pw. św. Wojciecha w Nasielsku

Świątynia została wzniesiona w latach 1899–1904 w stylu neogotyckim według projektu architekta Józefa Piusa Dziekońskiego, na miejscu starszej gotyckiej budowli rozebranej w 1898 roku. W 1906 roku dach kościoła pokryto czerwoną dachówką, natomiast hełm wieży został pokryty blachą miedzianą. W dniu 22 maja 1909 roku budowla została konsekrowana przez biskupa Antoniego Juliana Nowowiejskiego. W 1911 r. wzbogaciła się o organy o 11 głosach. Podczas I wojny światowej, w latach 1914–1918 kościół został ostrzelany przez artylerię rosyjską. Parafianie zabezpieczyli go, chroniąc w ten sposób od dalszych uszkodzeń. Wspomniane wyżej organy zostały ukryte przez kościelnego i majstra ciesielskiego. W 1925 roku instrument wrócił po remoncie do świątyni. W czasie okupacji, w 1941 roku hitlerowcy zamienili kościół na magazyn mebli żydowskich. Wierni mogli uczestniczyć w nabożeństwach jedynie w zakrystii. W 1945 roku świątynia została uszkodzona przez artylerię radziecką, a następnie niemiecką. Po wyzwoleniu miasta pracami przy usuwaniu zniszczeń, kierowali księża Stanisław Mazurczak i Stanisław Pujdo. Kolejne prace zostały wykonane w 1948 roku, w czasie urzędowania księdza proboszcza Witolda Grotowskiego. Polegały one na remoncie dachu, naprawieniu wieży, usunięciu wyrwy i okaleczeń kościoła, wmurowaniu na zewnątrz od strony zachodniej trzymetrowego krzyża, wymalowaniu prezbiterium i zbudowaniu wielkiego ołtarza. Ołtarz został konsekrowany w 1951 roku przez biskupa Tadeusza Zakrzewskiego. Ten sam biskup poświęcił trzy nowe dzwony. W 1973 roku na dachu kościoła założono blachę ocynkowaną, pomiedziowaną, a na wieży miedzianą. W 2000 roku zostało przebudowane prezbiterium.

Obecny obiekt to budynek założony na planie krzyża łacińskiego z apsydami przy prezbiterium oraz przy ramionach transeptu z wieżą od zachodu i sygnaturą na skrzyżowaniu nawy z transeptem. Układ wnętrza bazylikowy, trójnawowy. Bryła budynku zwarta, jednokondygnacyjna nakryta dachem dwuspadowym oraz dachami
pulpitowymi nad nawami bocznymi. Wieża i sygnaturka nakryte hełmami wielopołaciowymi.
We wnętrzu bogaty wystrój neogotycki stolarki (ławy, ambona, konfesjonały), dekoracyjne witraże w nawach bocznych oraz monumentalny ołtarz boczny w prawym ramieniu transeptu.
Kościół ogrodzony murem z bramami z cegły silikatowej. Daszki słupków bram kryte łupkiem. Skrzydła bram i furtek stalowe, sztachetowe.

Pierwsza pisana wzmianka o istnieniu nasielskiego grodu pojawia się w tzw. falsyfikacie mogileńskim. Wymieniony jest tu wśród uposażeń benedyktynów z Mogilna. Można domniemywać, że zakonnicy pobierali stąd nie tylko tzw. dziesięcinę, ale prowadzili też działalność duszpasterską. Doszukiwanie się początków parafii w połowie XI wieku jest w ocenie wielu osób zasadne, o czym świadczyć może imię samego patrona parafii. Większość kościołów i parafii, w których pracowali benedyktyni jest pod wezwaniem św. Wojciecha. Przypuszcza się, że w tym okresie w Nasielsku był już posadowiony niewielki drewniany kościół.

W dokumencie z 1324 pojawia się informacja o Wojsławie, który był pierwszym zapisanym w źródłach proboszczem nasielskim.

Materiały źródłowe z 1324 i 1344 roku potwierdzają, że przed przybyciem kanoników regularnych znajdował się na terenie Nasielska diecezjalny ośrodek duszpasterski — parafia. Skoro funkcjonowała parafia, musiał też istnieć kościół. Był z pewnością drewniany. W dokumentach dekanatu nowomiejskiego, do którego w późniejszych czasach należała nasielska parafia, znajduje się wzmianka: „Po pierwszym kościele drewnianym i spalonym nie masz wiadomości o erekcji”.

Pierwsza informacja o istnieniu szkoły parafialnej pochodzi z 1421 r. Musiała to być na ówczesne czasy szkoła znacząca, jeśli miała nie tylko nauczyciela, ale i jego pomocnika. Z późniejszych zapisków, bo z 1476 roku, poznajemy już konkretnych nauczycieli. Są to Szczepan z Czajkowa i jego pomocnik Grzegorz. Na stanowiskach nauczycieli zatrudniani byli najczęściej klerycy przygotowujący się do przyszłej pracy kapłańskiej. Szkoła dawała umiejętność czytania i pisania oraz podstawy języka łacińskiego umożliwiając dalszą naukę w szkole kolegiackiej w Pułtusku lub katedralnej w Płocku.

Bardzo ważnym wydarzeniem w życiu parafii była budowa nowego i to już murowanego kościoła w 1445 r. Poprzedni prawdopodobnie spłonął w czasie pożaru. Proboszcz nasielski Paweł z Gołymina wspólnie z opatem kanoników z Czerwińska Andrzejem zadecydowali o jego nowej lokalizacji na terenach należących do klasztoru, na tzw. Poświętnem. Jest to miejsce, gdzie stoi obecny kościół. Budowa świątyni na gruntach klasztornych i do tego przez kanoników głównie prowadzona sprawiła, że stali się jego patronami. Był to pierwszy krokiem na drodze do przejęcia przez nich nasielskiej parafii.

W latach 1445-1461 trwała budowy świątyni.

Kościół był budowlą prostokątną o rozmiarach 70x30x22 łokcie (łokieć = 0,6 m); nie był sklepiony, lecz posiadał drewniany sufit, który w XVI wieku wspierały dwa rzędy kolumn.

Ze spisu inwentarza kościelnego dowiadujemy się, że składał się on m. in. z ornatów w różnych kolorach, 6 kap, 3 par chorągwi i proporców żałobnych, 5 mszałów, 6 srebrnych kielichów, w tym 4 pozłacanych oraz srebrnej monstrancji i srebrnych naczyń, z którymi jeżdżono do chorych.

Lata potopu szwedzkiego sprawiły, że wiele wsi na terenie parafii wyludniło się, a w mieście żyło tylko 128 osób. Ludzie zubożeli. Uszkodzeniu uległ i kościół. Przeciekały dachy, zarysowane zostały ściany. W roku 1695 stan kościoła w dalszym ciągu nie byt najlepszy. Wielkim wysiłkiem zubożałej parafii kościół odremontowano. Wtedy jeszcze nie przewidywano, że za kilkanaście lal ulegnie zniszczeniu i trzeba go będzie ponownie konsekrować.

Akta wizytacyjne z 1695 roku mówią, że jednonawowy kościół miał 50 łokci długości, 30 łokci szerokości i 22 łokcie wysokości. We wcześniejszym opisie świątyni podawano, że miała 70 łokci długości. Różnicę tą niektórzy próbują tłumaczyć doliczeniem do jej długość apsydy. Ołtarz główny usytuowany był od strony wschodniej. Znajdowały się w nim relikwie św. Aureliusza i św. Maura. Główne wejście było od strony zachodniej (odwrotnie niż obecnie). Ponadto kościół miał jedenastogłosowe organy.

Próby ratowania świątyni okazały się niewystarczające. Zwaliła się drewniana wieża nadbudowana nad bocznym wejściem, osunęły się fundamenty i cała południowa ściana. Wybiedzonej parafii nie stać było na budowę nowego kościoła, toteż podjęto jego gruntowny remont. Zadanie to przypadło ks. Nikodemowi Szymańskiemu (w niektórych opracowaniach Feliksowi). Pomogli też proboszczowie sąsiednich parafii. Postawiono nową ścianę południową, obniżono gotyckie szczyty kościoła (a być może i ściany boczne), przerobiono okna. Wydaje się, że wygląd kościoła wiele na tym stracił. Wewnątrz wyremontowano ołtarze, w prezbiterium zjawiły się stalle dla wspólnego odmawiania brewiarza. Położono nowy sufit z heblowanych desek, podłogę zaś ułożono z palonych cegieł. Ściany otrzymały nową polichromię, a w ołtarzu głównym odnowiono obraz Najświętszej Marii Panny, dodając srebrną sukienkę.

Gruntowna odnowa kościoła spowodowała potrzebę ponownej konsekracji. Dokonał tego ks. bp Marcin Załuski w 1741r. Kościół otrzymał wówczas za patrona św. Wojciecha.

W szesnaście lat po ponownej konsekracji ks. proboszcz Nikodem Milewski odnowił i przebudował zarówno sam kościół, jak i stojącą przy kościele dzwonnicę. Jeden z trzech dzwonów, jakie wówczas byty w niej zawieszone, odlany został w 1521 roku. Ponadto to zostawił po sobie nową murowaną plebanię, wikariat, dom dla służby, browar, dom dla pracowników młyna. 

Pod koniec XIX w. remontowany i przebudowywany kościół zatracił swoje piękno. Ponadto, postawiony na podmokłym gruncie, był bardzo wilgotny. Zimą mróz wchodził wysoko na nasiąknięte wilgocią ściany. Do tego zwiększyła się liczba parafian i świątynia była za mała, aby pomieścić wszystkich chętnych do udziału w nabożeństwach. To wszystko sprawiło, że księża i parafianie zaczęli myśleć o budowie nowego kościoła, chociaż czasy nie były sprzyjające.

W 1896 r. Proboszcz ks. Piotr Krasiński podjął decyzję o budowie nowej świątyni. Powołany został Społeczny Komitet Budowy Kościoła, który proponował zmianę lokalizacji nowej świątyni. Chciano wybudować ją naprzeciwko poczty, na placu dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 2. O budowie kościoła na starym miejscu zadecydowała deklaracja inż. Józefa Dziekońskiego, który zapewnił, że jest w stanie wybudować na dotychczasowym podmokłym gruncie kościół, którego mury nie będą chłonęły wilgoci.

W 1898 r. przystąpiono do rozbiórki starego kościoła. Do czasu wzniesienia nowej świątyni nabożeństwa odbywały się w odpowiednio adaptowanej stodole parafialnej, stojącej w okolicy cmentarza grzebalnego.

Kolejnym etapem była budowa fundamentów. Kopano trzymetrowe doły, przebijając się przez bagnisko do stabilnego gruntu. Równocześnie z podnoszeniem się fundamentów podnoszono również teren wokół nich i poszerzano plac kościelny. Na fundamencie ułożono dwa rzędy ciosanych kamieni. W budowie kościoła pomagał księdzu proboszczowi wikariusz, ks. Franciszek Jagodziński. 8 maja 1906 r. zmarł ks. Piotr Krasiński a nowym proboszczem został ks. Ignacy Lasocki. W jego imieniu parafią administrował ks. Paweł Chodkowski i on kończył dzieło poprzednika. Dach kościoła został pokryty czerwoną dachówką, a hełm wieży miedzianą blachą. 22 maja 1909 r. ks. bp Antoni Julian Nowowiejski dokonał konsekracji nowej świątyni. Obszerny kościół, obliczony na 7 tysięcy wiernych, tego dnia nie pomieścił uczestników uroczystości. Dwukrotnie więcej ludzi modliło się na placu przykościelnym.

W 1911 r. Kościół wzbogacił się o nowe jednogłosowe organy. W latach kolejnych dokończone zostały ołtarz i ambona, utrzymane w stylu pasującym do całości obiektu. Nowy proboszcz, ks. Piotr Dmochowski zakupił artystycznie wykonane stacje Drogi Krzyżowej.

W czasie I wojny światowej wielkich zniszczeń dokonała artyleria rosyjska. Poważnie uszkodzone zostały dach, wieże, ściany, sklepienie i ołtarz główny. Niemcy zrabowali wszystkie dzwony. Zdjęli z dachu wieży miedzianą blachę. Parafianie na bieżąco zabezpieczali kościół, chroniąc go przed dalszym zniszczeniem. Udało się też uratować monstrancję, kielich i piszczałki organów. Kościelny p. Sitek i majster ciesielski Sziller ukryli je rozgłaszając równocześnie, że zostały zabrane przez Niemców.

W 1925 r. do kościoła po remoncie wróciły ukryte w czasie wojny organy. Ich remontu dokonano w Czechach zaś w dniu przejęcia organów urządzono specjalną uroczystość, podczas której wierni wysłuchali koncertu w wykonaniu pani Grzebskiej, właścicielki majątku w Jackowie.

W czasie II wojny światowej Niemcy zamienili kościół w skład żydowskich mebli. Do użytku wiernych pozostawiono jedynie zakrystię. 

W 1945 r. artyleria radziecka, a następnie niemiecka uszkodziły mury, dach i sklepienie świątyni. Od pierwszych dni po wyzwoleniu Nasielska rozpoczęły się intensywne prace przy usuwaniu zniszczeń w kościele. Początkowo pracami kierował ks. Stanisław Mazurczak, skierowany tymczasowo do Nasielska. Wkrótce z obozu powrócił ks. dziekan Stanisław Pujdo. Osłabiony obozowym życiem nie był jednak w stanie przeprowadzić gruntownego remontu świątyni. Zmarł w 1948 roku.

Proboszczem i dziekanem nasielskim w 1948 roku został ks. kanonik Witold Grotowski. Parafią rządził krótko, ale w tym czasie dokonał wielkich rzeczy. Gruntownie wyremontował dach, naprawił wieżę, usunął wyrwy i okaleczenia świątyni, na zewnątrz od strony zachodniej wmurował trzymetrowy krzyż, wymalował prezbiterium, zbudował wielki ołtarz. Konsekracji ołtarza w wigilię święta patrona parafii św. Wojciecha w 1951 r. dokonał bp Tadeusz Zakrzewski. W czasie trzydniowego pobytu w nasielskiej parafii Ksiądz Biskup poświęcił trzy nowe dzwony i udzielił Sakramentu Bierzmowania 3722 osobom. 

11 i 12 maja 1976 r. parafię nawiedziła Matka Boska w kopii cudownego Wizerunku Jasnogórskiego. Rozpoczęły się prace przy budowie nowej plebanii. Prace trwały do 1983 roku.

W 1986 r. nastąpiła zmiana na stanowisku proboszcza i dziekana nasielskiego. Na emeryturę odszedł ks. prałat Edward Czajkowski. Nowym duszpasterzem parafii i dziekanem dekanatu nasielskiego został ks. kanonik Kazimierz Śniegocki. Dwukrotnie zabezpieczono wówczas dach na kościele farbami antykorozyjnymi, ubogacono kościół piękną polichromią, wstawiono nowe ławki i cztery konfesjonały, ogrodzono kościół i plebanię, wybudowano dwie kaplice: w Pieścirogach (1990) i Nunie (1992). Kaplica w Pieścirogach pełni dziś rolę kościoła parafialnego, pod wezwaniem św. Katarzyny. Nową parafię erygował bp Zygmunt Kamiński w 1991 roku. Powstała ona prawie w całości z parafii św. Wojciecha i w jej skład weszły wioski: Pieścirogi Nowe i Stare, Mogowo, Morgi. Chlebiotki i część Siennicy, a także przyłączono kilkanaście rodzin z Mokrzyc z parafii Cieksyn.

W 2000 r. przebudowano całe prezbiterium, w którym położono biały marmur i ustawiono marmurowy ołtarz oraz dwie ambonki: miejsce przewodniczenia z prawej strony ołtarza i lektorium z lewej strony ołtarza. Odnowiono i pomalowano malaturę w całym kościele. Namalowano nowe obrazy na ścianach kościoła, które przedstawiają różne sceny z Pisma Świętego oraz dziejów kościoła.

W 2003 roku przed kościołem wzniesiono figurę Jezusa Miłosiernego, jako wotum peregrynacji Jezusa Miłosiernego w obrazie po rodzinach całej parafii. Na frontonie zaś kościoła obok wielkich drzwi po prawej stronie wmurowano tablicę z okazji 25-lecia Pontyfikatu Jana Pawła II, których poświęcenia dokonał Jego Ekscelencja biskup Roman Marcinkowski 16 października 2003 r. W kolejnych latach w kościele założono nową instalację nagłośnieniową dla lepszego uczestnictwa w Nabożeństwach zaś, ogrzewanie zakrystii oraz sali nad zakrystią jak i w prezbiterium. Odnowiono elewację na budynku starego wikariatu, aby lepiej harmonizowała z budynkiem kościoła.

Źródło: Parafia – Parafia św Wojciecha w Nasielsku (parafia-nasielsk.pl)

Karta zabytku do pobrania w linku: kościół parafialny pw. św. Wojciecha – Zabytek.pl

Fb Dawny Nasielsk – https://www.facebook.com/dawny.nasielsk