Muzeum-Miejsce Pamięci Palmiry oddział Muzeum Warszawy

Opracowała Dominika Jarzyńska-Pokojska (kierowniczka M-MPP)

W podwarszawskich lasach w pobliżu Palmir, na terenie przedwojennej tzw. Prochowni (filii nr 2 Głównej Składnicy Uzbrojenia), od grudnia 1939 roku do lata 1941 roku, niemieckie oddziały SS przeprowadziły serię 21 masowych egzekucji. O tylu wiemy na pewno. Największe z nich miały miejsce w czerwcu i wrześniu 1940 roku, kiedy straciło życie kolejno 362 i 200 osób. Wśród 1700 ofiar byli wybitni politycy, sportowcy, urzędnicy samorządowi, księża, aktorzy, dziennikarze. Nazwiska takie jak Maciej Rataj, Halina Jaroszewicz, Janusz Kusociński, ks. Zygmunt Sajna, Agnieszka Dowbor Muśnicka, czy Dawid Przepiórka są powszechnie znane. Miejsce w środku lasu, z dala od ludzkich siedzib, wybrano licząc na zachowanie najgłębszej tajemnicy. Zbrodnia dokonana wśród wydm i bagien, była starannie ukrywana przez okupanta i nigdy nie miała ujrzeć światła dziennego. Znaleźli się jednak świadkowie, którzy mimo zakazu wejścia do lasu, z narażeniem życia, zaznaczali miejsca straceń.

Po wojnie, jesienią 1945 roku i wiosną 1946 roku Polski Czerwony Krzyż przeprowadził prace ekshumacyjne w lesie w pobliżu Palmir. Uroczyste otwarcie cmentarza – mauzoleum, zaprojektowanego przez Ewę Śliwińską, odbyło się w 1948 roku. Spoczęli tu Polacy i Żydzi, rozstrzelani również z innych miejscach egzekucji położonych w Puszczy Kampinoskiej. Pośród 2115 betonowych nagrobków, obok siebie stoją krzyże i macewy, ponieważ około 6-7 % zamordowanych stanowili Polacy wyznania mojżeszowego.

W latach 70-tych XX wieku otwarto pierwszą Izbę Pamięci. Budynek Muzeum Walki i Męczeństwa w Pamirach funkcjonował obok cmentarza w latach 1980-2009. W 2011 roku, na miejscu starego pawilonu, oddano do użytku nowoczesny, modernistyczny budynek Muzeum-Miejsce Pamięci Palmiry, oddział Muzeum Warszawy.

Liczne otwory w rdzawych okładzinach ścian elewacji budynku, symbolizują ślady po kulach. Kolory betonu, stali i szkła, z których wzniesiony jest budynek, harmonizują z barwami otaczającego lasu w różnych porach roku.
Historia Puszczy Kampinoskiej i zbrodni palmirskiej opowiedziana jest poprzez liczne zdjęcia i pamiątki ofiarowane przez rodziny zamordowanych.
Najważniejszą część wystawy stanowi Palmirski Gabinet Relikwii. Fragmenty ubrań, biżuteria, dokumenty, zdjęcia, oraz grypsy pochodzą z pakietów sporządzonych przez Polski Czerwony Krzyż podczas powojennych ekshumacji. Drobiazgi te pozwoliły rodzinom zidentyfikować bliskich i przywrócić tożsamość ofiarom niemieckich egzekucji.