Cerkiew św. Aleksandry w Stanisławowie,
Stanisławowo 20, 05-180 Pomiechówek

Pierwsza cerkiew w Stanisławowie została wzniesiona w latach 1844–1846 dla sprowadzonych w poprzednim dziesięcioleciu prawosławnych osadników z guberni pskowskiej, osiedlonych z inicjatywy władz rosyjskich w polskich wsiach sąsiadujących z rozbudowywaną po powstaniu listopadowym twierdzą w Modlinie. Świątynię zaprojektował Jakub Gay. Cerkiew wzniesiona została na planie kwadratu i zajmowała łącznie powierzchnię ok. 640 m². Była to budowla pięciokopułowa, ceglana, tynkowana. Tynk ułożono w taki sposób, by cerkiew wyglądała na budowlę kamienną. W jej architekturze widoczne były elementy neoromańskie (gzymsy, okna, portale). Dzwonnica cerkiewna była budowlą wolnostojącą. Świątynia ta funkcjonowała do 1915, gdy prawosławna ludność została ewakuowana w głąb Rosji. Opuszczona cerkiew poniosła znaczne straty podczas walk o twierdzę Modlin i została w dwudziestoleciu międzywojennym rozebrana. Z materiału budowlanego pozostałego po obiekcie wzniesiono na jego miejscu nową, mniejszą i skromniejszą świątynię prawosławną. Druga cerkiew była mniejsza od poprzedniej. Również wzniesiono ją na planie kwadratu, tym razem jednak jedynie o boku 13 metrów. Świątynia nie posiada dzwonnicy, chociaż projekt Bogdana Lewandowskiego ją uwzględniał. Obiekt posiadał jedną kopułę.

W czasie II wojny światowej cerkiew ponownie została poważnie uszkodzona, a po zakończeniu działań wojennych większość miejscowych parafian pod przymusem wyjechała do ZSRR. Budynek przywrócono do użytku liturgicznego na początku lat 90. XX wieku.

Cerkiew znajduje się przy głównej ulicy Stanisławowa, na działce, w granicach, której znajduje się również budynek Prawosławnego Domu Opieki „Betania”. Wejście na teren cerkiewny znajduje się od strony południowej, od ulicy. W obrębie cerkiewnego gruntu zachowana została dawna brama w nieistniejącym już murze otaczającym świątynię oraz prowadzący do niej szpaler krzewów od strony północnej.

Obecną świątynię wpisano do rejestru zabytków 12 kwietnia 1962 pod nr 1106/677/62.
W 2001 roku rozpoczęto remont całego budynku. Wymieniono wówczas dach, pokrywając go blachą cynkową, zabezpieczono fundamenty i odmalowano fasadę obiektu. W czasie prac odnalezione zostały elementy tynku i szczątki fresków pochodzących ze starszej cerkwi. Odremontowano również bramę, wzniesioną razem z pierwotną świątynią, w przeszłości prowadzącą na teren cerkwi. W sierpniu 2014 poświęcono krzyże, które zostały umieszczone na cerkiewnych kopułach. Ostatecznie remont cerkwi ukończono w 2016. Konsekracja świątyni odbyła się 15 maja 2016. Uroczystości przewodził metropolita warszawski i całej Polski Sawa w asyście biskupa siemiatyckiego Jerzego oraz arcybiskupa włodzimiersko-wołyńskiego i kowelskiego Włodzimierza (Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego). Tego samego dnia w cerkiewnym ołtarzu umieszczono relikwie Świętych Młodzieńców Betlejemskich.

Cerkiew w Stanisławowie jest jedyną na Mazowszu wiejską świątynią prawosławną.
Ciekawym zdarzeniem, które zapisało się w kartach historii jest fakt, iż 10 maja 2017, w święto Prepołowienija (połowy okresu Pięćdziesiątnicy) odkryto wydzielanie wonnego oleju przez ikonę Zmartwychwstania Pańskiego, poświęconą w bazylice Grobu Pańskiego i przywiezioną w 2016 wraz ze Świętym Ogniem, jako dar dla cerkwi w Stanisławowie. Po stwierdzeniu występowania tego zjawiska przez trzyosobową komisję pod przewodnictwem metropolity Sawy, wprowadzono codzienne czytanie przed ikoną akatystu ku czci Zmartwychwstania Pańskiego.

Wystrój wnętrza

W cerkwi w Stanisławowie znajduje się jednorzędowy ikonostas z rozebranego soboru w Modlinie, powstały w połowie XIX wieku. W ikonostasie znajdują się, patrząc od lewej strony, wizerunki św. Mikołaja, archanioła Gabriela, Matki Bożej, Chrystusa, Archanioła Michała oraz św. Jerzego Zwycięzcy. Nad królewskimi wrotami, na których tradycyjnie znajduje się scena Zwiastowania oraz wizerunki Ewangelistów, umieszczono ikonę Ostatniej Wieczerzy oraz zwieńczenie z mniejszą ikoną i krzyżem. Pierwotnie ikonostas posiadał w dolnym rzędzie jeszcze inne ikony (sobór św. Jerzego w Modlinie był większy od stanisławowskiej cerkwi). Nieznane są natomiast losy ikonostasu, który znajdował się w cerkwi w Stanisławowie bezpośrednio po jej poświęceniu.

XIX-wieczne są również pozostające na wyposażeniu świątyni ikony Trójcy Świętej, kopia Smoleńskiej Ikony Matki Bożej oraz Ikony Matki Bożej „Cierpiąca”, a ponadto krzyż procesyjny. Główna ikona patronalna, przedstawiająca św. Aleksandrę Cesarzową i Męczennicę, powstała w XXI wieku. W cerkwi przechowywana jest również mniejsza i starsza ikona patronki obiektu, pochodząca z pierwszej świątyni stanisławowskiej. W 1993 z cerkwi skradziono niestety ikonę Chrystusa z Ewangelią.

Od 2005 roku proboszczem parafii pw. św. Aleksandry w Stanisławowie jest ks. Andrzej Bołbot.

Źródło kart zabytku: cerkiew prawosławna pw. św. Aleksandry – Zabytek.pl